του ΝΙΚΟΥ ΝΙΚΗΤΙΔΗ
Τα πιο "μυστήρια" αρχαία αντικείμενα που έχουν βρεθεί στο Αιγαίο είναι τα λεγόμενα "τηγανοειδή" ή "τηγανόσχημα" σκεύη. Ονομάστηκαν έτσι από το σχήμα τους, που μοιάζει με τηγάνι. Φυσικά η χρήση τους δεν έχει σχέση με το... τηγάνισμα. Παραμένει σκοτεινή και μετατρέπει αυτά τα σκεύη σε ένα από τα μεγαλύτερα αινίγματα της ελληνικής αρχαιολογίας.
Σχεδόν όλα τα "τηγανόσχημα" έχουν βρεθεί σε μία περιορισμένη γεωγραφική έκταση, η οποία περιλαμβάνει πρωτίστως τις Κυκλάδες, την Αττική, την Μάνικα (Χαλκίδα) της Εύβοιας και δευτερευόντως την Βοιωτία, την Αργολίδα, την Κορινθία. Όλλα είναι από πηλό, με εξαίρεση δύο χάλκινα που βρέθηκαν στην Μικρά Ασία.
Εκτός από το σχήμα τους, ένα άλλο κοινό στοιχείο είναι ότι έχουν μία εσωτερική κοιλότητα και χείλη γύρω απ΄ αυτήν. Οι διαφορές τους εντοπίζονται στο σχήμα της λαβής και στην ύπαρξη ή όχι διακόσμησης στο εξωτερικό τους τμήμα.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει η εγχάρακτη ή εμπίεστη διακόσμηση. Αδιακόσμητα είναι όσα τηγανόσχημα βρέθηκαν στη Μάνικα, ένα μαρμάρινο από την Νάξο και τα δύο χάλκινα από την Μικρά Ασία. Τα διακοσμητικά θέματα είναι συνεχείς σπείρες, μεγάλα άστρα, ομόκεντροι κύκλοι, τρίγωνα, πλοία, ψάρια και ηβικά τρίγωνα (δηλαδή το τριχωτό τμήμα της περιοχής των γεννητικών οργάνων).
Τα γεωμετρικά θέματα επαναλαμβάνονται για χιλιάδες χρόνια σε όλες τις φάσεις του πολιτισμού του Αιγαίου και αποτελούν ασφαλώς ισχυρό τεκμήριο για την συνέχεια και την ενότητα αυτού του πολιτισμού. Πολύ μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι χαράξεις πλοίων, διότι μας δίνουν πολύτιμες πληροφορίες για την ναυσιπλοΐα στις θάλασσες μας κατά την διάρκεια της 3ης π.Χ. χιλιετίας.
Πράγματι, όλα τα τηγανόσχημα χρονολογούνται ανάμεσα στη 2800 και το 2100 π.Χ., σε μία περίοδο που οι αρχαιολόγοι έχουν ονομάσει "Πρωτοκυκλαδική Εποχή" για τις Κυκλάδες και "Πρωτοελλαδική" για την ηπειρωτική χώρα.
Επειδή τα τηγανόσχημα πρωτοβρέθηκαν στις Κυκλάδες, θεωρήθηκε ότι τα νησιά αυτά είναι και ο τόπος καταγωγής τους. Αργότερα προτάθηκε η εισαγωγή τους από τον Βορρά (περιοχή Δούναβη) ή τη Μικρά Ασία. Και οι δύο αυτές προτάσεις βασίζονται σε προκατασκευασμένες απόψεις, οι οποίες προσπαθούν να προσαρμόσουν την πραγματικότητα.
Η πραγματικότητα είναι ότι τα τηγανόσχημα αποτελούν αποκλειστικό προϊόν του Αιγαίου, με καταγωγή μία στενή περιοχή που περιλαμβάνει τις Κυκλάδες και την κεντρική ηπειρωτική χώρα. Είτε πρωτοδημιουργήθηκαν στις Κυκλάδες είτε στην ενδοχώρα, σημαντικό συνδετικό ρόλο φαίνεται ότι έπαιξε η Αττική.
Οι περιοχές (με τη σημερινή γεωγραφική ορολογία) που έχουν βρεθεί τα μυστηριώδη "τηγανόσχημα" είναι οι εξής:
ΚΥΚΛΑΔΕΣ: Σύρος (Χαλανδριανή). Νάξος (Απλώματα, Λούρος, Αγιοι Ανάργυροι, Γκρόττα). Αμοργός. Πάνω Κουφονήσι. Δεσποτικό. Ηρακλειά. Κέα. Μύκονος. Πάρος. Σίφνος. Άνδρος. Σίκινος.
ΑΡΚΑΔΙΑ: Ασέα.
ΑΡΓΟΛΙΔΑ: Λέρνα, Τίρυνθα, Μπερμπάτι, Ασίνη, Επίδαυρος.
ΚΟΡΙΝΘΙΑ. Νεμέα, Κόρινθος, Περαχώρα.
ΑΤΤΙΚΗ: Αίγινα. Άγιος Κοσμάς. Μαραθώνας. Μαρκόπουλο. Ραφήνα. Παλαιά Κοκκινιά.
ΒΟΙΩΤΙΑ: Εύτρηση. Λιθαρές.
ΦΩΚΙΔΑ. Μάνεσι.
ΘΕΣΣΑΛΙΑ. Πευκάκια Βόλου.
ΚΡΗΤΗ. Αγία Φωτιά Σητείας.
Το πόσο μυστηριώδη είναι για την επιστήμη αυτά τα "τηγανόσχημα" αποδεικνύεται από το πλήθος των θεωριών για τη χρήση τους. Οι κυριότερες υποστηρίζουν ότι τα σκεύη αυτά ήταν:
1.- Κάτοπτρα (καθρέφτες), με γυαλισμένο της εσωτερικό τους κοίλωμα και γεμισμένο με νερό. (Θεωρία του Χρ. Τσούντα)
2.- Τελετουργικά κάτοπτρα. (Μπ. Ρουτσόφσκι)
3.- Δοχεία για είδη καλλωπισμού και πιθανώς χρωματοτρίφτες. (Π. Γουόλτερς, Ε. Βαρούχα, Ντ. Φίμεν)
4.- Τύμπανα νεκρικής χρήσης. (Χόλαντ)
5.- Θυμιατήρια. (Γ. Μυλωνάς)
6.- Υποκατάστατα ειδωλίων. (Β. Σίτσμαν)
7.- Πινάκια (πιάτα) για καθημερινή χρήση ή διακόσμηση. (Γ. Μυλωνάς)
8.- Όργανα πλοήγησης. (Ζ. Φασουνό)
9.- Υποστηρίγματα άλλων αγγείων. (Βίνκε)
10.- Πώματα άλλων αγγείων. (Χ. Τσούντας, Τζ. Κάσκεϊ, Ε. Χόλμπεργκ. Ζ. Γκόλντμαν)
11.- Σκεύη για σπονδές ή για προσφορές. (Σ. Ντιγκά, Χρ. Ζερβός)
12.- Σκεύη θρησκευτικής ή λατρευτικής λειτουργίας. (Ζ. Ντεσελέτ)
13.- Σκεύος μέτρησης, συσκευασίας και διακίνησης του αλατιού. (Χρ. Ντούμας)
Όπως διαπιστώνεται, όχι μόνο υπάρχουν πολλές θεωρίες αλλά συμβαίνει οι ίδιοι επιστήμονες να έχουν διατυπώσει και διαφορετικές ερμηνείες.
Να επισημάνουμε ότι η ποιότητα του πηλού και το ατελές ψήσιμο του είχαν ως αποτέλεσμα τα "τηγανόσχημα" να σπάνε εύκολα. Για τον λόγο αυτό είναι δύσκολο να δεχτεί κάποιος την καθημερινή κι άρα σκληρή χρήση τους είτε ως πινάκια (πιάτα) είτε ως σκεύη συσκευασίας και διακίνησης του αλατιού.
Ο ίδιος ο Χ. Ντούμας περιγράφει τα τηγανόσχημα ως "έργα χειροποίητα από ακάθαρτο πηλό, όχι καλά ψημένα" ("Η αυγή της ελληνικής τέχνης", Εκδοτική Αθηνών 1994).
Η Αντουανέττα Γ. Καλλεγιά σε άρθρο της ("Τα Τηγανοειδή", περιοδικό "Αρχαιογνωσία", τόμος 7, 1991-92), από το οποίο αντλήσαμε πολλά στοιχεία, γράφει ότι λόγω του κακού ψησίματος του πηλού τα περισσότερα "τηγανόσχημα" έσπασαν.
Το κλειδί για να κατανοήσουμε τη χρήση αυτών των μυστηριωδών σκευών φαίνεται ότι είναι η ερμηνεία των συμβόλων που περιλαμβάνει η διακόσμησή τους. Εκτός από τα ηβικά τρίγωνα και τα γνωστά διαχρονικά μοτίβα (τρίγωνα, σπείρες) υπάρχουν τα άστρα, ο ήλιος και τα πλοία.
Σ΄ αυτά τα τελευταία και ιδιαίτερα στα πλοία πρέπει να βρίσκεται το κλειδί του μυστηρίου. Ένα μυστήριο που φαίνεται να έχει σχέση με τις δυνατότητες ναυσιπλοΐας στο Αιγαίο πριν 4.500 χρόνια.
|
spirospero.gr
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου